Epiloog

Inleiding

Bij de restauratie en herbestemming van een monument zijn diverse vaardigheden noodzakelijk om samen met de eigenaar, instanties en uitvoerende partijen te komen tot een goed en toekomstbestendig resultaat. Voorwaarde is daarbij dat onder andere ambacht, moderne technieken, historie en een inspirerend ontwerp hand in hand moeten gaan. 

Dat is niet anders bij de restauratie en herbestemming van een kasteel, maar meestal wel veelomvattender. Immers de historische relatie met de omgeving (landgoed of heerlijkheid), - gevormd door het kenmerkende landschap (beekdal), specifieke monumentale  gebouwen (kasteelhoeves, watermolens etc.) als ook eeuwenoude tradities en beleving (immaterieel erfgoed) – vraagt extra expertise en interesse, maar betekent ook een  bijzondere en eervolle uitdaging.

Hieronder een beknopt overzicht van de historische relatie van de kastelen (en de bijzondere ligging) in Beekdaelen.

Nationaal Landschap Zuid-Limburg

De gemeente Beekdaelen maakt onderdeel uit van het Nationaal Landschap Zuid-Limburg (NLZL) dat gelegen is ten zuiden van Echt, tussen de stedelijke gebieden van Maastricht, Sittard-Geleen en Parkstad. Het NLZL onderstreept het unieke karakter van het landschap bestaande uit plateau’s, hellingen en dalen. Het is het oudste cultuurlandschap van Nederland en wordt al zo’n 7000 jaar bewoond. Restanten van gebouwen van vóór de middeleeuwen zijn in hoofzaak alleen nog ondergronds aanwezig (archeologische monumenten). Vanuit de rivier- en beekdalen zijn de hoger gelegen plateaus ontgonnen. 

Het Geleenbeekdal

Kenmerkend voor de ontwikkeling en de karakteristiek van Beekdaelen vanaf de middeleeuwen is de aanwezigheid van de Geleenbeek, die ontspringt als bron in Benzenrade bij Heerlen, ongeveer 170 kilometer watergang omvat en uitmondt in de Maas (vroeger bij Stevensweert, tegenwoordig bij Ohé en Laak).

De Geleenbeek kent meerdere zijbeken, die veelal ontspringen als bronbeekjes vanuit de hoger gelegen plateaus. In Beekdaelen zijn dat met name de Bissebeek (monding bij Wijnandsrade), de Platsbeek, (monding bij Nuth), de Kakkertbeek (monding bij Schinnen) en de Roode Beek die door Schinveld stroomt (monding bij Dieteren). 

Het kleinschalige cultuurlandschap verandert sterk door de opkomst van de (Staats-) mijnen en de aanleg van spoor- en snelwegen. 

Het dal van de Geleenbeek behoort – ook nu nog - tot één van de gebieden in Nederland met de meeste kastelen. Hiertoe behoren natuurlijk ook de negen in deze publicatie gefotografeerde kastelen van Beekdaelen. 

Landgoederen en heerlijkheden

Het kasteel is, vanaf de middeleeuwen tot ongeveer het einde van de 18^e eeuw (Franse revolutie), het episch centrum van waaruit de kasteelheer zijn landgoed of heerlijkheid bestuurt. De gracht rondom het kasteel wordt gevoed door een beek en zorgt daarnaast ook voor extra bescherming. De terreinen rond de kastelen worden voornamelijk ingericht als moestuinen, boomgaarden en visvijvers. Tevens worden parken aangelegd. Een fraai voorbeeld is het in 19^de-eeuwse landschapsstijl aangelegde park bij kasteel Amstenrade.  

Naast het kasteel heeft de kasteelheer andere gebouwen in zijn bezit die eveneens in het beekdal gelegen zijn en een essentiële  bijdrage leveren aan de autarkische heerlijkheid: 

• De kasteelhoeve en solitaire pachthoeves zorgen voor de bewerking van de landerijen en de verzorging van het vee. 
• De watermolens gelegen aan de beken voorzien in het opwekken van waterkracht voor de verwerking van de landbouwproducten. De watermolens zijn aan het begin van de 20^e eeuw in onbruik geraakt door mechanisatie, vervuiling van het water, wateroverlast (aanleg wegen en nieuwe bebouwing) en mijnverzakkingen. Voor zover nog aanwezig zijn deze molens niet meer operationeel (bijvoorbeeld Borgermolen bij kasteel Terborgh).
• In de directe nabijheid van de kastelen (bescherming) ontstaan kleine boerenwoningen en –hoeves. Deze zijn vaak uit vakwerk opgebouwd en in latere tijden geheel of gedeeltelijk versteend. In de nabijheid daarvan zijn dorpskerkjes opgericht meestal op grond van en/of met financiële bijdrage van de kasteelheer.  Deze dorpskerken cq -kapellen zijn in de meeste gevallen aan het einde van de 19^e eeuw gesloopt of grootschalig uitgebreid om te kunnen voorzien in de groter wordende ruimtebehoefte door de gestage groei van de bevolking. 

Streekeigen

De bijzondere verschijningsvorm van de diverse kastelen wordt naast de markante ligging en het gebruik (bij Limburgse kastelen is er bijna altijd sprake van een directe relatie met het agrarisch bedrijf: de kasteelhoeve of economiegebouwen) in hoge mate beïnvloedt door de toegepaste, streekeigen bouwmaterialen. Het is uniek dat de enige twee natuursteensoorten in Nederland die met name bij de bouw van kastelen vaak (zeer decoratief) zijn toegepast, nog steeds (in beperkte mate) gedolven worden: Kunrader- en mergelsteen. De samenstelling van de  beide natuursteensoorten is bepalend voor de bewerk- en toepasbaarheid van de steen en de uiteindelijke architectonische verschijningsvorm. Kunradersteen wordt bovengronds gedolven en is hard en weersbestendig, omdat het compact is en geen klei bevat. Mergelsteen daarentegen wordt ondergronds gedolven,  is zachter en daardoor beter te bewerken en moduleren.

Immaterieel erfgoed

Zowel roerend erfgoed (kunstobjecten, meubilair etc.) als ook immaterieel erfgoed (schutterijen etc.) zijn nog aanwezig ter ondersteuning van de totale context. Belangrijk is dat dit erfgoed eveneens voor de toekomst in de regio behouden blijft. 

Conclusie

De meeste kastelen verkeren in een redelijke bouwkundige staat dankzij de niet aflatende en constante zorg van de eigenaren waarbij inzet en hulp van zowel vrijwilligers als ook de gemeente Beekdaelen, de provincie Limburg en de Rijksoverheid onontbeerlijk zijn en blijven. 

De gemeente Beekdaelen heeft door de keuze van de nieuwe gemeentenaam ook het belang van haar kastelen onderschreven, immers ‘Beekdaelen’ en kastelen vormen al eeuwenlang een optimale symbiose.